Kampüs Yön Bulma Sürecinde Doğal Aydınlatma ve Mekânsal Biliş: Sistematik Bir Derleme

Abstract

Üniversite kampüslerindeki genellikle göz ardı edilen yön bulma, özellikle ilk defa gelen öğrenciler, uluslararası ziyaretçiler ve farklı bilişsel ya da fiziksel yeterliliklere sahip bireyler için mekânsal deneyim ve hareketliliği tanımlamada kritik bir öneme sahiptir. Yönlendirme tabelaları, renk kodları ve mimari düzenlemeler yabancı bir mekânda bireylerin yönlendirilmesinde kullanılan geleneksel araçlardır; ancak doğal aydınlatmanın bilişsel faydaları mimarlık eğitiminde çoğunlukla göz ardı edilmektedir. Işık genellikle yalnızca mimarinin estetik bir unsuru ya da görme işlevini sağlayan pratik bir araç olarak değerlendirilmekte, yön bulma ve yol bulma süreçlerinde bilişsel bir araç olarak kullanımı ise nadiren araştırılmaktadır. Bu tez, doğal aydınlatmanın kampüslerde mekânsal biliş üzerindeki etkilerini kuramsallaştırmak amacıyla sistematik bir literatür taraması gerçekleştirmektedir. Sistematik incelemede, mimarlık, psikoloji ve çevre tasarımı gibi alanlardan hakemli akademik araştırmalar gözden geçirilmiş ve bilgilerin belirlenmesi, seçilmesi ve sentezlenmesi için yapılandırılmış bir süreç sağlayan PRISMA (Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analyses) kılavuzları kullanılmıştır. Çalışmada üç temel tema belirlenmiştir: (1) doğal aydınlatma mekânın görünürlüğünü artırır, (2) doğal aydınlatma mekânın algılanan karmaşıklığını azaltır ve (3) mekânsal bilişsel haritalar, koridorlar, atriumlar ve görsel odak noktaları gibi mimari unsurlar aracılığıyla doğal aydınlatmanın yapılı çevre ile etkileşiminin bir fonksiyonu olarak ortaya çıkar (Gibson 1979; Boyce ve diğerleri 2003). Ayrıca, ışık gibi çevresel koşullar ve bireylerin yaşı, kültürel arka planı ve görsel uyaranlara duyarlılığı gibi kişisel bağlamlar, kullanıcıların mekânı algılama ve içinde yön bulma biçimleriyle etkileşim içerisindedir. Doğal aydınlatma kalitesi üzerine elde edilen bulgular, doğal ışığın yönelimde en üst düzeyde kullanılması, parlama etkisinin en aza indirilmesi ve mekânsal ipuçlarının oluşturulmasında doğal aydınlatmadan yararlanılması gibi uygulanabilir tasarım önerileri sunmaktadır. Sistematik inceleme, mimarlık ile bilişsel bilimleri bütünleştiren disiplinler arası çalışmaların eksikliği de dahil olmak üzere literatürde çeşitli boşlukları ortaya koymuştur. Sonuç olarak, bu sistematik literatür taraması mevcut bilgi birikiminin kapsamlı bir sentezini sunmakta ve mimarlığın bilişsel algılarını yalnızca tasarım kuramında arka plan unsuru olmaktan çıkararak, mekânsal biliş üzerindeki etkisini ortaya koyarak aktif bir şekilde değiştirmektedir. Bu araştırmanın sonuçları, daha sezgisel ve kapsayıcı kampüslerin tasarımına katkı sağlayacak ve insan merkezli mekânsal dolaşımı vurgulayan gelecekteki disiplinler arası araştırmalara yön verecektir.Often overlooked, wayfinding on university campuses is essential for defining spatial experience and mobility, especially thoroughfares for first-time students, international tourists, and populations of differing cognitive and physical abilities. Signage, color-coding, and architectural layouts are conventional tools for orienting someone in an unfamiliar place; however the cognitive benefits of natural lighting are often disregarded in architectural education. Light is usually viewed as an aesthetic feature of architecture or considered a functional means of seeing, and the exploration of light as a cognitive tool for pathfinding and wayfinding is seldom studied. This thesis conducts a systematic literature review to theorize how natural lighting impacts spatial cognition in campus wayfinding. In the systematic review, peer-reviewed academic research from relevant domains of architecture, psychology, and environmental design was reviewed using the PRISMA (Preferred Reporting Items for Systematic reviews and Meta-Analyses) guidelines, which provide a structured process for identifying, selecting, and synthesizing knowledge. This study identified three main themes: (1) natural lighting improves visibility of space, (2) natural lighting reduces space's perceived complexity, and (3) mental maps as a function of built-environmental factors, where natural lighting interacts with architecture as architectural elements, such as corridors, atria, and visual anchors (Gibson 1979; Boyce et al. 2003). Furthermore, environmental conditions such as light and personal context, including the age of individuals, cultural background, and sensitivity to visual stimuli, interact with how users perceive and navigate through space. The insights gained about natural lighting quality provide actionable design recommendations, including maximizing natural lighting orientation, minimizing glare, and leveraging natural lighting to create spatial cues. The systematic review revealed several gaps in the literature, including the lack of interdisciplinary studies that integrate architecture and cognitive science. In summary, the systematic literature review provides a comprehensive synthesis of the current state of knowledge, actively changing the cognitive perceptions of architecture, from a mere background in design theory to its impact on spatial cognition. The implications of this research will inform the design of more intuitive and inclusive campuses, while also contributing to prospective interdisciplinary research that emphasizes human-centered spatial navigation.