Kamusal Mekân, Heterotopya ve Kolektif Bellek: Bir Mekânsal Dönüşüm Örneği Olarak Ulucanlar Cezaevi Müzesi

Abstract

Bu tez, kamusal mekân, heterotopya ve kolektif bellek kavramlarını bir arada ele alarak aralarındaki mekânsal ilişkileri kuramsal bir çerçevede tartışmayı ve bu üç kavramın Ulucanlar Cezaevi'nin müzeye dönüşüm süreci üzerinden nasıl somutlaştığını incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın temel sorusu, bir heterotopyanın hangi gerekçeler ve hangi mekânsal müdahaleler ile hem bir kamusal mekân hem de başka türde bir heterotopya olan bir mekâna dönüştürüldüğü ve bu süreçte kolektif belleğin nasıl bir rol oynadığıdır. Bu bağlamda çalışma, mekânsal dönüşümlerin toplumsal kırılmaların sürekliliği içinde şekillendiği ve bu kırılmaların da heterotopyalar üzerinden daha okunabilir hâle geldiği savından hareket etmekte ve bu nedenle Ulucanlar Cezaevi'nin müzeye dönüşümünü, iktidar müdahaleleri, toplumsal bellek ve mekânsal yeniden üretimin kesiştiği örnek bir vaka olarak ele almaktadır. Gerçekleştirilen nitel durum çalışması kapsamında; arşiv belgeleri, gazete haberleri, mimari çizimler, fotoğraflar, sözlü tarih anlatıları, müze müdürüyle yapılan görüşme ve 25 katılımcıyla yürütülen atölye çalışmasından elde edilen veriler kapsamlı bir bağlamsal analizle değerlendirilmiştir. Bu verilerden hareketle Ulucanlar Cezaevi'nin dönüşümü sosyokültürel, siyasi ve fiziksel bağlamlarda incelenmiş; v mekânın farklı dönemlerde nasıl temsil edildiği ve nasıl yeniden üretildiği analiz edilmiştir. Değerlendirmeler sonucunda ulaşılan bulgular, Ulucanlar'ın dönüşümünün yalnızca fiziksel bir müdahale değil, toplumsal travmaların, siyasal tercihlerin ve mekânsal düzenlemelerin iç içe geçtiği çok katmanlı bir süreç olduğunu göstermektedir. Cezaevinin otantik izlerinin silinmesi, anlatının seçici biçimde yeniden kurulması ve müzenin politik bir temsil alanı olarak yapılandırılması, iktidarın hafızayı mekânsal pratikler aracılığıyla araçsallaştırdığını ortaya koymaktadır. Bu durum, heterotopyadan kamusal mekâna geçişin çoğu zaman kamusallaşma yaratmaktan ziyade yeni bir heterotopik düzlem ürettiğini göstermektedir. Sonuç olarak Ulucanlar Cezaevi örneği, mekânın toplumsal belleğin hem bir taşıyıcısı hem de üreticisi olduğunu ve heterotopya, kamusal mekân ve kolektif belleğin birbirini karşılıklı olarak şekillendiren dinamik kavramlar olarak var olduklarını ortaya koymaktadır. Bu çerçevede tezin, bu üç kavramın birlikte ele alınmasına dayalı yaklaşımıyla mimarlık, sosyoloji ve hafıza çalışmaları disiplinlerine özgün bir katkı sunmakta olduğu öne sürülmektedir.

This dissertation aims to discuss the spatial relationships among the concepts of public space, heterotopia, and collective memory within a theoretical framework, and to examine how these three concepts materialize through the transformation of Ulucanlar Prison into a museum. The central research question concerns the reasons and spatial interventions through which a heterotopia is transformed into a space that simultaneously functions as a public space and as a different form of heterotopia, as well as the role collective memory plays in this process. Within this context, the study proceeds from the premise that spatial transformations are shaped within the continuity of social ruptures, and that these ruptures become more legible through heterotopias. Therefore, it considers the transformation of Ulucanlar Prison into a museum as an exemplary case in which power interventions, social memory, and spatial reproduction intersect. Within the scope of the qualitative case study conducted, data obtained from archival documents, newspaper articles, architectural drawings, photographs, oral history narratives, an interview with the museum director, and a workshop conducted with 25 participants were evaluated through a comprehensive contextual analysis. Based on this data, the transformation of Ulucanlar Prison was examined within sociocultural, political, and physical contexts, and the ways in which the space was represented and reproduced across different periods were assessed. The findings indicate that the transformation of Ulucanlar is not merely a physical intervention but a multilayered process in which social traumas, political choices, and spatial arrangements are deeply intertwined. The erasure of the prison's authentic traces, the selective reconstruction of its narrative, and the configuration of the museum as a site of political representation space reveal how memory is instrumentalized through spatial practices. This demonstrates that the transition from heterotopia to public space often produces a new heterotopic plane rather than generating genuine publicness. Ultimately, the case of Ulucanlar Prison demonstrates that space functions both as a carrier and a producer of social memory, and that heterotopia, public space, and collective memory exist as interrelated concepts that shape one another. Within this framework, it is argued that the dissertation contributes to the fields of architecture, sociology, and memory studies by examining these three concepts through an integrated perspective.